Over Østerdalen en zijn bewoners

Geologie, klimaat en bosbodem

Landschap van Østerdalen

Een Duitse auteur schreef ooit dat „wie Østerdalen niet kent, Noorwegen niet kent”, en die woorden zijn vandaag nog even treffend als toen ze voor het eerst werden neergepend. Zich uitstrekkend van de glooiende heuvels rond Elverum noordwaarts tot aan de subalpiene plateaus van Tynset en Røros, wordt Østerdalen gekenmerkt door grenzeloze dennenwouden, zanderige rivierterrassen en koud, glashelder water.

Geografisch vormt dit dal het kloppend hart van Innlandet — de enige provincie van heel Noorwegen zonder een enkele meter zeekust. Terwijl de overige 14 provincies direct aan de Noordzee en de Atlantische Oceaan grenzen, ligt Innlandet volkomen beschermd achter hoge bergketens. Deze landinwaartse ligging zorgt voor een uitgesproken landklimaat dat nergens anders in Scandinavië voorkomt: extreme temperatuurverschillen van zomerse hittepieken boven de 30 °C tot vrieskou in de winter die kan dalen tot onder de -50 °C.

„De kern van elke persoonlijkheid wordt gevormd door aanleg en omgeving. Vanzelfsprekend hebben deze elementen ook de ziel van de binnenlandse bewoner gevormd. Zij hebben hun wortels in de bosbodem en de akkergrond. Diep vanbinnen vinden we het ruisen van het bos en de geur van vruchtbare aarde.”

— Innlandet: Essay over cultuur, natuur, transitie en toekomst

Het oergesteente getuigt van monumentale geologische krachten. Ongeveer twee vijfde van het gewest rust op de zogeheten sparagmiet-formatie — veldspaatrijke zandsteen, conglomeraten en kwartsietschalies die slechts langzaam verweren en een sobere, voedselarme bodem opleveren waar alleen de taaiste grove dennen diep wortelen. Neerslag is uitzonderlijk schaars: in Nord-Østerdal registreert de gemeente Tynset een jaargemiddelde van slechts 373 mm, minder dan menig semi-aride gebied in Zuid-Europa. In heldere zomernachten daalt er dikwijls nachtvorst neer in de dalbodems, wat door de eeuwen heen een onverzettelijk geduld eiste van hen die het land bewerkten.

Kronieken en literaire erfenis

Reisverhalen

Door de eeuwen heen maakten reizigers die door Østerdalen trokken melding van diepe verwondering en respect. Toen de dichter en essayist Aasmund Olavsson Vinje in 1860 zijn vermaarde voettocht ondernam, opgetekend in Ferdaminni (Reisherinneringen), plaatste hij Østerdalen boven alle andere Noorse dalen:

„Østerdalen staat beslist het hoogst van alle Noorse dalen in verlichting en goede omgangsvormen; er heerst zulk een diepe cultuur in alles wat de mensen in Østerdalen ondernemen, en het volkse karakter is zo passend verbonden met de nieuwere beschaving en levenswijze, dat het zowel in taal als zeden als het ware samengegroeid is.”

— Aasmund Olavsson Vinje, Ferdaminni (1860)

Deze lofzang vond weerklank bij vooraanstaande Europese reizigers. Commandeur-kapitein Hans Sneedorff schreef in 1790 aan zijn vriend, de geleerde Peter Suhm: „De aangenaamste avond die ik in Noorwegen heb doorgebracht, was ten huize van een boer in Østerdalen, Ole Evenstad — en hij had aan geen enkele universiteit gestudeerd.” In 1803 noteerde kanselarijraad Christian Pram met verbazing dat er in de ruime houten hofsteden een distinctie en waardigheid heerste die alles overtrof wat men bij een boerenwoning verwachtte. Buitenlandse kroniekschrijvers noemden de bevolking van het dal zelfs „de Fransen van Noorwegen” — lieden met een gloedvolle innerlijke passie, verenigd met een gepolijste en hoffelijke levenshouding.

In 1827 beschreef de Engelse reiziger David Inglis zijn tocht langs het Storsjøen-meer en de hoeve Stor Soen als „een verbinding van de behaaglijkheid van een landhuis met de kracht van een middeleeuwse burcht.” De Duitse natuurvorser August Moritz verhaalde in 1851 in zijn reiszang over de gulle gastvrijheid op Westgaard, waar gasten werden onthaald op gerookte elandenbout, bergforel en berenworst.

Østerdalens meest geliefde streekschrijver, Jacob B. Bull, vatte het wezen van het dal treffend samen in zijn beroemde Rendalen-kronieken:

„De bewoner van Østerdalen lijkt op het dal waarin hij is geboren: verborgen als de uitgestrekte wouden, ongetemd als de bruisende rivieren, groots en zelfverzekerd als de brede bergen en daardoor wat bedachtzaam van aard. Maar heeft hij tien dagen nodig om het paard in te spannen, dan rijdt hij er veertien voor hij weer halthoudt.”

— Jacob B. Bull, Kronieken van Rendalen

Nobelprijswinnaar Bjørnstjerne Bjørnson koesterde zulk een diep ontzag voor de streek dat hij in 1891 zijn eigen boekerij schonk aan Storelvedalen (Stor-Elvdal). In de schenkingsakte schreef hij dat hij nergens in Noorwegen meer hartelijkheid, eergevoel en dorst naar geestelijke vrijheid had ontmoet.

Ongerepte wildernisreservaten

Nationale Parken

Aan de noordoostelijke flanken van Østerdalen liggen enkele van de meest ongerepte nationale parken van Noord-Europa: Femundsmarka, Gutulia en Rondane. Deze beschermde gebieden bewaren de laatste aaneengesloten oerwouden van de Scandinavische taiga en de toendra uit het gletsjertijdperk.

Nationaal park Gutulia, opgericht in 1968, is een van Noorwegens kleinste en meest betoverende natuurreservaten. Op slechts 23 vierkante kilometer herbergt het een ware kathedraal van ongerept boreaal naaldwoud. Hier staan reusachtige grove dennen en sparren die drie- tot vierhonderd jaar ongestoord hebben geleefd, zij aan zij met zilvergrijs verweerde dode bomen (keloved) die alweer twee eeuwen dood overeind staan. In het hart van het park ligt Gutuliseter, een historische bergweideboerderij die al sinds de jaren 1750 in gebruik is en waar traditionele blokhutten vredig onder reusachtige boomkruinen rusten.

Naar het noordoosten strekt zich het Nationaal park Femundsmarka uit: een reusachtige, wegloze wildernis van steen, water en knoestige dennen. Gevormd door het terugtrekkende landijs, is Femundsmarka beroemd om haar fijnmazige doolhof van met elkaar verbonden meertjes, moreneruggen en eindeloze rotsblokvelden (rogningsland). Het is een waar toevluchtsoord voor eenzame kanoërs, vliegvissers op zoek naar wilde forel en wandelaars die de zuiverste stilte zoeken.

Wachters van steen

Bergketens

Hoewel Østerdalen zelf een wijd en diep bosdal is, wordt het aan alle kanten omkranst en bewaakt door de meest legendarische bergketens van Noorwegen: Rondane in het westen, Dovrefjell in het noordwesten en de eenzame giganten Tron en Rendalssølen.

In 1962 uitgeroepen tot Noorwegens allereerste nationaal park, is Rondane een hooggebergterijk met tien toppen boven de 2.000 meter, gedomineerd door het majestueuze Rondaneslottet (2.178 m). In tegenstelling tot de steile fjorden van West-Noorwegen kenmerkt Rondane zich door brede trogdalen, uitgestrekte puinhellingen van blauwgrijze sparagmiet-kwartsiet en dichte rendiermosvlaktes die een onmisbaar winterleefgebied bieden voor Europa's laatste wilde ijstijd-tundrarendieren.

„Als een geharnaste reus verheft de Tron zich trots naar de hemel. Ook al bezit hij niet de loodrechte rotswanden van de Hornelen of de grillige pieken van de Trolltindene, hij maakt door zijn harmonieuze vormen nagenoeg dezelfde indruk... alleen al de aanblik van deze bergen is een reis waard.“

— Skilling-Magazin (1863)

Als een baken boven Alvdal torent de berg Tron (1.666 m), een herkenningspunt dat vanaf nagenoeg elke heuvelrug in Østerdalen te zien is. In Rendalen rijst het onmiskenbare silhouet op van Rendalssølen (1.755 m), een bergmassief met drie dramatische pieken dat als een stenen eiland oprijst uit een zee van groene dennenbossen. Naar het noorden vormt Dovrefjell de grens met Trøndelag — het historische scheidingspunt waar de muskusos rondtrekt en pelgrims de barre tocht naar de Nidaros-kathedraal waagden.

De machtige slagader van het binnenland

De rivier de Glomma

De Glomma (Glåma) is met ruim 600 kilometer lengte en reusachtige watermassa's de langste en machtigste rivier van Noorwegen. Vanaf haar brongebied bij Aursunden nabij Røros stroomt zij zuidwaarts naar de monding bij Fredrikstad. Duizenden jaren lang heeft de rivier het landschap gevormd, nederzettingen gedicteerd en gediend als de onmisbare slagader van Østerdalen.

Voordat wegen en spoorlijnen het dal ontsloten, was de Glomma de enige levensgrote handelsroute. Eeuwenlang was de rivier het toneel van de tømmerfløting (houtvlotterij) — een van de zwaarste en gevaarlijkste beroepen uit de Scandinavische geschiedenis. Elk voorjaar, wanneer het smeltwater uit de bergen de rivier deed aanzwellen tot een kolkende vårflom (lentevloed), werden miljoenen gevelde dennen- en sparrenstammen vanaf de oevers in het water gerold.

„De rivier is als het leven zelf: zij baant zich nieuwe beddingen wanneer de oude de vloed niet langer kunnen houden. De ervaring leert dat haar bevruchtende kracht immens is, ook al duurt het een hele tijd voordat bloeiende weiden de nieuwe oevers bekleden.”

— Per-Øivind Sandberg, Economische geschiedenis van Hedmark

Dappere vlotters (fløtere), gewapend met hakenstokken (fløterhaker), balanceerden op natte, tollende boomstammen te midden van schuimende stroomversnellingen om fatale houtblokkades (tømmerfloker) te ontwarren. Het seizoenritme van de Glomma beheerste elk huishouden: de bulderende lentevloed, de rimpelloze herfstdagen waarin dennenbossen volmaakt in het water spiegelen, en het metersdikke winterijs dat diende als veilige sleeweg voor paardenkaravanen.

Fauna van de boreale taiga

Dierenrijk

Dankzij de geringe bevolkingsdichtheid en de gigantische aaneengesloten wouden herbergen Østerdalen en Innlandet de grootste concentratie grote roofdieren van heel Noorwegen. Dit is het bolwerk van de vier grote Noorse predatoren: de bruine beer (bjørn), de wolf (ulv), de lynx (gaupe) en de onvermoeibare veelvraat (jerv).

De onbetwiste heerser van de bosbodem is de eland (elg). Met tienduizenden trekken ze door de berken- en wilgenvalleien en leveren al duizenden jaren vlees, huiden en voedsel voor de winter aan de lokale bevolking. Op de alpiene plateaus van Rondane, Dovre en Knutshø grazen wilde rendieren — rechtstreekse nakomelingen van de toendrakuddes die tienduizend jaar geleden de terugtrekkende ijskap naar het noorden volgden.

Houtbaronnen, coöperaties en spitstechnologie

Economie en bosbouw

De economische geschiedenis van Østerdalen is een relaas van noeste nuchterheid en taai doorzettingsvermogen. Terwijl het Noorse kustgebied wispelturige economische avonturen kende — de Vikingstrooptochten, de bloei en val van de zeilvaart, de wisselvallige haringjaren en het moderne Noordzee-oliesprookje —, bleef het binnenland in de „olieschaduw”. Men voelde zich daar prima thuis en bouwde gestaag aan een solide fundament van hout, landbouw en menselijk vakmanschap.

Vanaf de jaren 1840 transformeerde Østerdalen van een zelfvoorzienende economie (sjølberging) naar een efficiënte commerciële hout- en landbouwregio. Eenvoudige zaagmolens fuseerden tot door stoom en waterkracht aangedreven houtzagerijen waarvan de kwaliteit internationaal aanzien genoot. Terwijl legendarische „houtbaronnen” fortuinen vergaarden, kwam de ware economische veerkracht voort uit de vroege coöperatieve bewegingen.

„Generaties lang hebben weer en wind uiteindelijk bepaald of het overvloed werd of een rampjaar. Zo is het noeste en nuchtere vermengd geraakt met een relativerende dubbelblik: ‚Det blir ællti’s ei rå‘ (Er is altijd wel weer een uitweg).”

— Innlandet: Essay over cultuur, natuur, transitie en toekomst

Lang voordat commerciële banken filialen openden op het platteland, richtten dorpsgemeenschappen hun eigen graanmagazijnen (bygdemagasiner) op. In vette jaren legde men het surplus opzij; in magere jaren met nachtvorst werd het graan uitgeleend als zaaigoed tegen een bescheiden rente. Het graan zelf was het kapitaal. Toen in het midden van de 19e eeuw muntgeld het graan verving, ontstonden de eerste dorpsspaarbanken, gefundeerd op waarden van zedelijkheid, vlijt en spaarzaamheid.

Tegenwoordig kent Innlandet, tegen de verwachting van menig stadsadviseur in, een aandeel industriële werkgelegenheid dat exact gelijk is aan het landelijk gemiddelde. Geavanceerde kunststoffabrieken hoog tegen de bergen, spitstechnologie in houtbewerking en duurzame bosbouwinnovaties bloeien midden tussen de dennenbossen — zij aan zij met culinaire tradities en inspirerende schrijversretraites.

Geologische oertijd, mijnbouwcorridors en ijzeren sporen

Geschiedenis en oorsprong

De menselijke geschiedenis van Østerdalen is nauw verbonden met ontzagwekkende geologische processen. Ongeveer 10.400 jaar geleden, aan het einde van de laatste ijstijd, bezweek het reusachtige gletsjermeer Nedre Glomsjø in een ongekende catastrofe. Binnen enkele dagen sleurden honderden kubieke kilometers smeltwater zich met brute kracht door het bergplateau en schiepen Jutulhogget — de langste en diepste kloof van Noord-Europa (2,4 kilometer lang en tot 240 meter diep).

Tijdens de Vikingtijd en de Middeleeuwen diende Østerdalen als cruciale binnenlandse route tussen Viken en het heiligdom van Sint-Olav in Nidaros (Trondheim). Pelgrims en handelaren volgden de Østerdalsleden door barre wouden en over hoogvlaktes. In de 17e eeuw luidde de ontdekking van kopererts in Kvikne (jaren 1630) en later Folldal een mijnbouwtijdperk in dat Duitse bergbouwers, loonarbeid en industriële metallurgie naar de berggemeenschappen bracht.

Een historisch keerpunt voltrok zich in oktober 1877 met de voltooiing van de Røros-spoorlijn (Rørosbanen). De stalen spoorstaven braken voorgoed het strenge winterse isolement van het dal en verbonden Østerdalen direct met Kristiania en Trondheim. Landbouwproducten en gezaagd hout konden snel naar nationale en internationale markten worden vervoerd, terwijl het bedachtzame levensritme van het dal behouden bleef.

Door alle historische omwentelingen heen hebben de bewoners van Østerdalen hun eigenheid bewaard: zelfstandig, ingetogen filosofisch, opmerkzaam en oprecht gastvrij voor hen die de stilte van het landschap respecteren. In een alsmaar sneller draaiende wereld blijft Østerdalen een toevluchtsoord van diepe tijd en onverdeelde concentratie.