Willem Barentsz en de ontdekking van Spitsbergen: Arctische heldenmoed en Noorwegens banden met Nederland

Eind juni 1597 lag een van de moedigste zeevaarders uit de wereldgeschiedenis stervende op een ijsschots in de Noordelijke IJszee. De Nederlandse navigator en cartograaf Willem Barentsz (Willem Barentszoon, ca. 1550–1597) had zojuist een van de meest wonderbaarlijke overlevingstochten uit de poolgeschiedenis volbracht: een volledige overwintering in het hoge noorden, opgesloten in een houten noodhut op Nova Zembla.

Hoewel Barentsz de felbegeerde noordoostelijke zeeroute naar Cathay (China) en Indië nooit zou vinden, veranderden zijn expedities het wereldbeeld voorgoed. Tijdens zijn derde tocht in 1596 ontdekte hij Bereneiland (Bjørnøya) en de spitse, besneeuwde bergketens van Spitsbergen (Svalbard).

Tegelijkertijd vormden de ontdekkingen van Barentsz de opmaat naar meer dan twee eeuwen van hechte maritieme, economische en menselijke verwevenheid tussen Nederland en Noorwegen.

De zoektocht naar de Noordoostelijke Doorvaart (1594–1597)

Aan het einde van de zestiende eeuw beleefde de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden de aanvang van haar Gouden Eeuw als opkomende handelsgrootmacht. De winstgevende specerijen- en zijderoutes naar Oost-Azië werden echter angstvallig bewaakt door de aartsvijanden Spanje en Portugal, die de zuidelijke zeeroutes rond Afrika en Kaap Hoorn beheersten.

Amsterdamse geleerden, aangevoerd door de gezaghebbende theoloog, astronoom en cartograaf Petrus Plancius, opperden een revolutionaire theorie: kon er een bevaarbare Noordoostelijke Doorvaart liggen ten noorden van Scandinavië en Siberië? Plancius meende dat de onafgebroken middernachtzon in het hart van de zomer het pakijs op open zee zou doen smelten.

Willem Barentsz, geboren op Terschelling en inmiddels een gewaardeerd cartograaf en burger van Amsterdam, werd aangesteld om de noordelijke ontdekkingstochten te leiden.

Na twee eerdere expedities in 1594 en 1595, die Nova Zembla en de Karazee bereikten alvorens door ijsvelden te worden gestuit, rustte het stadsbestuur van Amsterdam in mei 1596 een derde tocht uit. Twee schepen vertrokken onder het gezamenlijke bevel van Jacob van Heemskerck (met Barentsz als oppernavigator) en Jan Cornelisz Rijp.

1596: De ontdekking van Bereneiland en Spitsbergen

Rijp drong erop aan een veel westelijkere koers aan te houden om de gevaarlijke ijsophopingen langs de noordkust van het vasteland te omzeilen. Deze stoutmoedige koers leidde tot twee baanbrekende ontdekkingen:

1. Bereneiland (Bjørnøya, 8 juni 1596): De vloot stuitte op een eenzaam, in mist geuld rotseiland op 74° noorderbreedte. Na een hachelijk, twee uur durend gevecht op leven en dood met een zwemmende ijsbeer doopten de mannen het eiland Het Beeren Eylandt.
2. Spitsbergen (17 juni 1596): Ze zeilden recht noordwaarts tot bijna 80° N, waar plotseling messcherpe, met sneeuw bedekte bergkammen oprezen uit de ijzige golven. Barentsz gaf het land de naam Spitsbergen en tekende het op zijn kaarten op als Het Nieuwe Land. Aanvankelijk dacht men dat het een noordelijke uitloper van Groenland betrof.

Nadat Barentsz de noordwestkust had verkend en ervan overtuigd raakte dat de doorvaart naar Azië toch oostelijker moest worden gezocht, scheidden de wegen van de schepen. Rijp zocht open water op, terwijl Barentsz en Heemskerck oostwaarts koersten richting Nova Zembla — een noodlottig besluit.

«Het Behouden Huys»: Overwinteren op Nova Zembla

In augustus 1596 werd hun schip door op kruiend ijs onverbiddelijk vastgedrukt bij IJshaven aan de noordoostpunt van Nova Zembla (76° N). De zeventien opvarenden beseften dat een terugkeer voor de lente onmogelijk was.

Om de barre poolwinter te overleven, bouwden ze uit aangespoeld drijfhout en ontmantelde scheepsplanken een noodonderkomen: Het Behouden Huys.

Hier voltrok zich een van de meest heroïsche en minutieus gedocumenteerde overlevingssagen uit de ontdekkingsgeschiedenis, dag na dag opgetekend in het befaamde scheepsjournaal van Gerrit de Veer:

• Dodelijke vrieskou: De kou was zo intens dat het mechanisme van de klokken bevroor, het bier in de vaten openspatte tot massieve ijsklompen en de adem van de mannen op de kooiplanken centimetersdikke ijskorsten vormde.
• IJsberenbelegering: Hongerige ijsberen slopen onophoudelijk rond het huis, klommen op het met sneeuw bedekte dak en trachtten door de schoorsteenopening binnen te dringen.
• De poolnacht en scheurbuik: Tijdens de maandenlange duisternis hielden de mannen de moed erin door strikte tucht, bijbellezingen, het vieren van Driekoningen en de jacht op poolvossen, wier verse vlees hen behoedde voor fatale scheurbuik. Twee bemanningsleden kwamen om in de hut.

Toen het wrak in juni 1597 nog altijd door het ijs werd gekneld, begonnen de verzwakte overlevenden op 13 juni aan een wanhopige ontsnapping in twee open sloepen langs de stormachtige rotskusten.

Op 20 juni 1597 overleed Willem Barentsz, uitgeput door ontberingen, op een ijsschots met zijn zeekaarten in de hand. Hij vond een zeemansgraf in de wateren die hij zo hartstochtelijk had verkend.

Wonder boven wonder roeiden de overlevenden meer dan 2.500 kilometer door het pakijs naar het Kola-schiereiland, waar zij als door een godswonder werden opgepikt door een Nederlands koopvaardijschip — onder bevel van niemand minder dan hun oude tochtgenoot Jan Cornelisz Rijp!

Het Noorse spoor: Elling Carlsens ontdekking (1871)

Bijna drie eeuwen lang bleef Het Behouden Huys diepgevroren en onaangeroerd achter op de verlaten noordkust van Nova Zembla.

Het nieuws sloeg in als een bom toen de vermaarde Noorse ijszeekapitein Elling Carlsen uit Tromsø in september 1871 met zijn jacht Ino de plek ontdekte. De houten hut bleek door de permafrost nagenoeg perfect bewaard gebleven.

Binnenin vond Carlsen scheepskronieken, navigatie-instrumenten, tinnen bekers, kookpotten, gereedschappen en een uurwerk die 274 jaar lang onaangeroerd hadden gelegen. De unieke voorwerpen werden overgebracht naar Noorwegen en vervolgens geschonken aan de Nederlandse regering; thans behoren zij tot de meest gekoesterde schatten in het Rijksmuseum in Amsterdam.

Noorwegens historische banden met Nederland: De «Hollendertijd»

De tochten van Willem Barentsz stonden geenszins op zichzelf, maar waren onderdeel van een eeuwenlange, buitengewoon hechte band tussen Nederland en Noorwegen gedurende de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw.

1. Amsterdam gebouwd op Noors hout

De ongekende bloei van de Gouden Eeuw vereiste astronomische hoeveelheden hout voor scheepsbouw, dijkaanleg en heipalen. Omdat de Nederlanden nagenoeg bosloos waren, wendden de kooplieden zich massaal tot Noorwegen.

Deze bloeiperiode staat in de Noorse geschiedschrijving bekend als Hollendertiden („de Hollandertijd”). Miljoenen Noorse dennen- en sparrenstammen uit Agder, Telemark, Vestfold en Østerdalen werden door Hollandse fluiten ingeslagen. Grote delen van Amsterdam rusten letterlijk op Noorse heipalen — waaronder het Koninklijk Paleis op de Dam (Paleis op de Dam), dat rust op meer dan 13.600 Noorse boomstammen!

2. De walvisvaart op Spitsbergen en Smeerenburg

Barentsz’ berichten over de overvloed aan walvissen ontketenden een ware Arctische goudkoorts. Tussen 1614 en de jaren 1660 beheerste de Nederlandse Noordsche Compagnie de wateren rond Spitsbergen. Op Amsterdamøya verrees de nederzetting Smeerenburg, waar in de zomermaanden wel duizend zeelui en spekkokers walviswalm stookten om de steden van Europa van lampenolie en zeep te voorzien.

3. Noorse emigratie naar Amsterdam

Ver voor de grote uittocht naar Amerika in de negentiende eeuw was Amsterdam het beloofde land voor Noren. Tussen 1600 en 1750 emigreerden tienduizenden jonge Noorse zeelieden, ambachtslieden en dienstboden naar de Nederlandse havensteden. Noorse matrozen bemanden in groten getale de schepen van de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) en de oorlogsvloot.

Een sprekend voorbeeld is de Noorse zeeheld Cort Adeler (geboren als Kurt Sivertsen te Brevik), die diende onder admiraal Maarten Tromp, Europese roem vergaarde en later opperbevelhebber werd van de Deens-Noorse marine.

4. Maritiem taalerfgoed

Het eeuwenlange zeemanscontact liet onuitwisbare sporen na in het Noors. Vrijwel het gehele maritieme idioom van de Noorse taal bestaat uit rechtstreekse Nederlandse leenwoorden:

• Matros (Nederlands: matroos)
• Kahytt (kajuit)
• Baugspryd (boegspriet)
• Dørk (dolk / vloer, scheepsvloer)
• Rederi (rederij)
• Fender, spant, klyver, trosse en koffardi.

Barentsz’ onvergankelijke erfenis

Willem Barentsz vond nimmer de route naar de specerijen van het Oosten, maar zijn wetenschappelijke precisie en onverzettelijke moed ontsloten het poolgebied voor Europa.

Zijn in 1598 postuum gepubliceerde poolkaart maakte voorgoed korte metten met mythen over onbegaanbare ijsmuren en vier magnetische poolcontinenten, en toonde aan dat de Noordpool een open oceaan was, omzoomd door continenten.

Vandaag de dag leeft zijn naam voort in de Barentszzee (Barentshavet), op Barentszeiland (Barentsøya) en in de mijnnederzetting Barentsburg op Spitsbergen. Willem Barentsz blijft het edelste symbool van de historische verbondenheid tussen Nederland en de fjorden van Noorwegen.