De Belgica-expeditie en Adrien de Gerlache: Antarctische pioniersgeest en de Noors-Belgische band

In augustus 1897 voer een driemastige robbenvaarder onder massale publieke belangstelling de haven van Antwerpen uit, koers zettend naar de woeste en onbekende wateren van het verre zuiden. Op de brug stond een 31-jarige Belgische marineofficier, baron Adrien de Gerlache de Gomery (1866–1934), vergezeld van een buitengewoon internationale bemanning. Weinigen konden vermoeden dat deze reis zou uitgroeien tot een van de meest heroïsche en vormende odyssees uit de poolgeschiedenis.

Aan boord van het schip de Belgica realiseerde de Gerlache de eerste louter wetenschappelijke expeditie naar Antarctica, en werd zijn bemanning de allereerste die een volledige winter overleefde, gevangen in het meedogenloze antarctische pakijs.

Onder de opvarenden bevond zich een 25-jarige Noor die had aangeboden zonder loon mee te varen om het vak van poolreiziger te leren: Roald Amundsen. De tocht met de Belgica werd Amundsens grote leerschool en de bakermat van zijn latere wereldfaam, terwijl hij tegelijkertijd het fundament legde voor een hechte en duurzame historische band tussen Noorwegen en België.

Een Noors schip en een stoutmoedig Belgisch initiatief

Tijdens het zesde Internationale Geografische Congres in Londen in juli 1895 werd plechtig verklaard dat de verkenning van Antarctica de grootste overgebleven geografische onderneming van de planeet was. Terwijl de Belgische koning Leopold II al zijn aandacht wijdde aan de exploitatie van Congo, wist de jonge de Gerlache met tomeloze energie particuliere geldschieters, wetenschappelijke genootschappen en het Belgische publiek warm te maken voor een expeditie onder de Belgische driekleur.

Op zoek naar een schip dat bestand was tegen de verpletterende krachten van de poolzeeën, wendde de Gerlache zich tot de onbetwiste meesters van de ijszeevaart: Noorwegen.

In Sandefjord kocht hij in 1896 de Noorse stoomschoener Patria, gebouwd in 1884 te Svelvik naar ontwerp van de legendarische scheepsbouwer Colin Archer — het maritieme brein achter Fridtjof Nansens befaamde poolschip Fram. De romp werd verzwaard met massieve eikenhouten beplanking, ingericht met laboratoria en omgedoopt tot Belgica.

De negentienkoppige bemanning vormde een internationaal pioniersteam:

• De Belgische leiding: Adrien de Gerlache (commandant), Georges Lecointe (kapitein en begenadigd astronoom-navigator) en luitenant Émile Danco (fysicus en geomagnetiseur).
• Zes Noorse zeelieden: Roald Amundsen als eerste stuurman, Adam Johansen, Ludvig-Hjalmar Johansen, Johan Koren (slechts 17 jaar oud, later gerenommeerd arctisch zoöloog), Halvardus Ries en Carl-August Wiencke.
• Gezaghebbende wetenschappers: de Poolse geoloog Henryk Arctowski, de Poolse meteoroloog Antoni Bolesław Dobrowolski, de Roemeense bioloog Emil Racoviță en de Amerikaanse scheepsarts en fotograaf dr. Frederick Cook.

Tragedie in de Straat van Drake en de ontdekking van de Gerlache-straat

De overtocht naar het zuiden voerde langs Madeira, Rio de Janeiro, Montevideo en de woeste kanalen van Vuurland en de Straat van Magellaan. De wetenschappers bestudeerden de inheemse Selk’nam (Ona) en voerden hydrografische peilingen uit die decenniaoude zeekaarten van de Britse Admiraliteit corrigeerden.

Toen de Belgica in januari 1898 de beruchte Straat van Drake overstak richting het Antarctische Schiereiland, stak een zware orkaan op. Deklading steenkool schoof overboord en blokkeerde een spuigat. De 19-jarige Noorse matroos Carl-August Wiencke uit Christiania (Oslo) snelde toe om het dek vrij te maken toen een torenhoge golf hem meesleurde in de ijszee. Kapitein Lecointe sprong met levensgevaar achter hem aan met een reddingslijn, maar Wiencke verdween reddeloos in de golven.

De verslagenheid aan boord was intens. De Gerlache vereeuwigde de jonge Noorse zeeman door een van de grootste nieuw ontdekte eilanden om te dopen tot Wiencke-eiland (Wiencke Island).

Kort daarna voer de Belgica onbekende wateren binnen en ontdekte de 200 kilometer lange zeestraat die de Palmerarchipel scheidt van Grahamland. Aanvankelijk gedoopt tot Détroit de la Belgica, werd de zeestraat later op initiatief van de bemanning omgedoopt tot de Gerlache-straat (Gerlache Strait). Ook Brabanteiland, Antwerpeneiland en het adembenemende Lemaire-kanaal werden in kaart gebracht.

Gevangen in het pakijs: De eerste zuidpoolwinter

Halverwege februari 1898 stuurde de Gerlache het schip dieper zuidwaarts de bevroren Bellingshausenzee in. Het seizoen liep ten einde. Op 4 maart 1898 sloot het pakijs zich onherroepelijk rond de houten romp op 71°22’ zuiderbreedte. De Belgica zat muurvast.

Geen mens had ooit een winter doorgebracht in het Antarctische pakijs. Meer dan dertien maanden dreef het schip stuurloos mee met het ijsveld, volkomen geïsoleerd van de bewoonde wereld:

• De poolnacht en de vrieskou: Van mei tot juli 1898 verdween de zon onder de horizon. Het kruiende ijs kraakte en daverde angstaanjagend tegen de scheepswand, terwijl de temperatuur tot onder de -30°C daalde.
• Scheurbuik en wanhoop: Het aanhoudende duister, de klamme kajuiten en het dieet van zout blikvlees veroorzaakten scheurbuik, hartritmestoornissen en diepe neerslachtigheid. Fysicus Émile Danco bezweek op 5 juni 1898 aan een hartkwaal (Dancokust eert zijn nagedachtenis), en de Noorse matroos Tollefsen verloor zijn verstand in de duisternis.
• De reddende kuur van Cook en Amundsen: Dokter Cook en Roald Amundsen begrepen dat het ingeblikte voedsel scheurbuik in de hand werkte. Ze trokken het ijs op om pinguïns en zeehonden te jagen en verplichtten de verzwakte bemanning het rauwe, bloedrijke vlees te eten — boordevol natuurlijke vitamine C. Aangevuld met warmtelichtbaden voor de kachel en een verplichte dagelijkse wandeling over het ijs (de “madhouse walk”), herstelde de bemanning geleidelijk.

De heroïsche ontsnapping door het ijskanaal (1899)

Toen in januari 1899 de Antarctische zomer ten einde liep, weigerde het ijs open te breken. De Belgica lag nog altijd gevangen achter bijna een kilometer massief, twee meter dik zee-ijs. Een tweede winter zou voor de verzwakte bemanning een wisse dood betekenen.

Cook en de Gerlache bedachten een gewaagd plan: ze zouden zich met de hand een weg zagen naar het open water (eau libre).

Gewapend met grote issagen, houwelen en toniet-springstof zwoegden de zeventien overlevenden bijna een maand lang dag en nacht in ploegendienst. Ze zaagden een kanaal van bijna duizend meter lang door de ijsvlakte. Op 15 februari 1899 opende het kanaal zich net genoeg om de Belgica erdoor te loodsen. Na nog een maand behoedzaam manoeuvreren tussen de ijsschotsen bereikte het schip op 14 maart 1899 eindelijk de open oceaan.

De expeditie keerde zegevierend terug in Punta Arenas en Antwerpen. Ze brachten een schat aan wetenschappelijke gegevens mee: ononderbroken meteorologische en geomagnetische metingen, het onomstotelijke bewijs dat Antarctica een echt continent is onder de ijskap, en de ontdekking van meer dan 1.200 diersoorten — waaronder de vleugelloze mug Belgica antarctica, het grootste landdier van Antarctica.

Historische banden tussen Noorwegen en België

De Belgica-expeditie vormt het schitterendste voorbeeld van een eeuwenlange, veelzijdige verbondenheid tussen Noorwegen en België:

1. Poolbroederschap en Amundsens leerschool

Voor Roald Amundsen was de Belgica-reis de doorslaggevende leerschool van zijn leven. Hier leerde hij de onschatbare waarde van vers vlees tegen scheurbuik, observeerde hij de Gerlaches onverstoorbare kalmte in doodsnood, beheerste hij Cooks overlevingstechnieken en perfectioneerde hij het gebruik van ski’s en hondensleden. Toen Amundsen in december 1911 als eerste mens de Zuidpool bereikte, eerde hij herhaaldelijk de lessen die hij aan boord van de Belgica had opgedaan.

De band van de Gerlache met Noorwegen bleef onverwoestbaar: in 1912 richtte hij in Sandefjord de rederij Polaris op om bij Framnæs Mekaniske Værksted een nieuw poolschip te laten bouwen. Wegens geldgebrek verkocht hij het vaartuig aan Sir Ernest Shackleton, die het herdoopte tot de legendarische Endurance!

2. De Belgica’s eeuwige rust in een Noorse fjord

Na wetenschappelijke poolexpedities in het noorden (1905–1909) naar Spitsbergen en Noordoost-Groenland met de hertog van Orléans, werd de Belgica in 1916 terugverkocht aan Noorwegen en ingezet voor kustvaart en visverwerking in Harstad.

In mei 1940, tijdens de geallieerde strijd rond Narvik in de Tweede Wereldoorlog, vorderden de Britten de Belgica als drijvend munitiedepot. Tijdens een Duitse luchtaanval zonk het schip in de fjord bij Skånland nabij Harstad. Daar, op de bodem van een Noorse fjord, rust het wrak van België’s beroemdste ontdekkingsschip tot op de dag van vandaag.

3. Koninklijke verwantschap: Koningin Astrid en kroonprinses Märtha

De Belgische en Noorse vorstenhuizen zijn al een eeuw door intieme familiebanden verenigd. Prinses Astrid van Zweden (1905–1935), dochter van prins Carl van Zweden en prinses Ingeborg van Denemarken, trouwde in 1926 met kroonprins Leopold (de latere koning Leopold III) en werd de innig geliefde koningin van de Belgen.

Koningin Astrid was de jongere zus van de Noorse kroonprinses Märtha (de moeder van koning Harald V). Koning Boudewijn en koning Albert II van België waren zodoende volle neven van koning Harald V. Deze hechte verwantschap heeft generaties lang geleid tot warme vriendschapsbanden tussen Laken en Oslo.

4. De havenstad Antwerpen en de Sjømannskirken

Als wereldhaven was Antwerpen sinds de tijd van de zeilvaart een vitale bestemming voor de Noorse koopvaardij, hout- en stokvishandel. In 1865 werd de Noorse Zeemanskerk in Antwerpen (Sjømannskirken) ingewijd — de op één na oudste Noorse zeemanskerk ter wereld (na Leith in Schotland). Ruim anderhalve eeuw lang bood deze kerk een warm thuis aan tienduizenden Noorse zeevarenden.

5. Bondgenootschap, Noordzeegas en hedendaags poolonderzoek

Zowel Noorwegen als België zuchtten onder de Duitse bezetting tijdens de Tweede Wereldoorlog, voeren zij aan zij in de geallieerde konvooien en stonden in 1949 aan de wieg van de NAVO.

Vandaag de dag is de economische samenwerking inniger dan ooit: sinds 1993 vervoert de onderzeese Zeepipe-gaspijpleiding gigantische hoeveelheden Noors aardgas van het Troll-veld rechtstreeks naar de gasterminal in Zeebrugge, een levensader voor de West-Europese energievoorziening.

Tevens bloeit het poolonderzoek als nooit tevoren: Noorse en Belgische wetenschappers werken nauw samen op Koningin Maudland in Antarctica, waar het revolutionaire, emissievrije Belgische onderzoeksstation Princess Elisabeth Antarctica zij aan zij opereert met het Noors Poolinstituut.

De erfenis van Adrien de Gerlache

Adrien de Gerlache jaagde nooit op persoonlijk vertoon of nationalistische roem; hij was een bedachtzame wetenschapper die zijn onderneming beschouwde als een voorhoede ten dienste van de menselijke kennis.

Dankzij zijn doorzettingsvermogen, wetenschappelijke precisie en zijn diepe vertrouwen in Noors vakmanschap ontsloot hij de geheimen van het witte continent. De Belgica-expeditie blijft het levende bewijs van de wonderen die ontstaan wanneer volkeren over oceanen en ijsvelden heen de handen ineen slaan.