Keizer Wilhelm II en Noorwegen: Hoe een keizer het toerisme ontketende en Innlandet opende

Elke zomer tussen 1889 en 1914 gleed een statig, 120 meter lang wit stoomschip met twee okergele schoorstenen en een verguld boegbeeld geruisloos de nauwe gletsjerfjorden van Noorwegen binnen. Het was het keizerlijke jacht „SMY Hohenzollern”, de vorderende zomerresidentie van de Duitse keizer en koning van Pruisen, Wilhelm II (1859–1941).

Een kwart eeuw lang bracht de vorst zijn zomervakanties door in Noorwegen tijdens wat officieel zijn „Nordlandfahrten” werden genoemd.

Zijn ongeremde adoratie voor de majestueuze Noorse natuur, de zuivere berglucht en de sagen van de Vikingtijd fungeerde als een wereldwijde reclamecampagne. De jaarlijkse keizerlijke aanwezigheid ontketende het tijdperk van het moderne Noorse massatoerisme. In het kielzog van het keizerlijke eskader volgden de Europese adel, welgestelde Britten, Duitse bergwandelaars en ’s werelds allereerste luxe cruiseschepen. Deze toeristische golf overspoelde niet alleen de West-Noorse fjorden en de Lofoten, maar drong ook diep door in de valleien en hoogvlaktes van Innlandet.

De vonk in Berlijn: Van Digermulen naar het wereldtoneel

De grote liefde van de keizer voor Noorwegen begon bij toeval. In 1888 bezocht de jonge vorst een kunsttentoonstelling in Berlijn. Daar raakte hij in de ban van landschapsschilderijen van de Duitse schilders Joseph Krieger en Adalbert Heine, die kort tevoren de Lofoten en Vesterålen hadden verkend. Hun doeken toonden de woeste zeestraat Raftsundet en het afgelegen vissersdorpje Digermulen.

In zijn memoires schreef Wilhelm II later:

„Ik werd zo gegrepen door deze schilderijen dat ik ter plekke besloot naar Digermulen te reizen om te zien of het er werkelijk zo prachtig was.”

In de zomer van 1889 koos de „Hohenzollern” voor het eerst zee richting het noorden. Op zondag 21 juli 1889 ging het keizerschip bij stralend zomerweer voor anker in Digermulen. Het keizerlijke gezelschap beklom de Digermulkollen (384 m boven zeeniveau), waar de keizer zo overdonderd werd door het panorama over de spitse bergtoppen en het fjord dat hij een grote stenen gedenksteen liet opwerpen. Tot op de dag van vandaag staat dit markante monument bekend als Keiservarden (de Keizerswacht).

Deze expeditie markeerde het officiële begin van het toerisme in Noord-Noorwegen. Plotsklaps wilde de Europese elite zien wat de keizer had bewonderd. Passagiersschepen, privéjachten en Duitse cruiseschepen namen Digermulen en het Raftsund prompt op in hun vaste vaarschema’s.

Het keizerrijk van de fjorden: Balestrand en de Frithiof-sage

Hoewel de keizer noordwaarts voer tot aan de Noordkaap en Spitsbergen, vond hij zijn ware toevluchtsoord in Balestrand aan de Sognefjord, waar hij vrijwel elk jaar terugkeerde.

In Balestrand sloot Wilhelm een hechte, levenslange vriendschap met de gevierde Noorse landschapsschilder Hans Dahl (1849–1937). De keizer was een graag geziene gast in Dahls houten villa Strandheim, gebouwd in de zwierige drakenstijl (dragestil). Wilhelm wandelde ontspannen door de boomgaarden van het dorp, sprak met de bevolking en deelde Dahls romantische dweepzucht met het heroïsche Vikingverleden.

Monumenten in Vangsnes en Balestrand

Gegrepen door de heldendichten uit de Frithiof-sage (Friðþjófs saga hins frœkna) schonk en bekostigde de keizer persoonlijk twee kolossale bronzen standbeelden, gemaakt door de Berlijnse beeldhouwer Max Unger:

• Het reusachtige, 22 meter hoge Fridtjof-standbeeld op de landtong Vangsnes, plechtig onthuld in 1913 in het bijzijn van Wilhelm II en de Noorse koning Haakon VII.
• Het standbeeld van de legendarische heerser Koning Bele op een grafheuvel in Balestrand.

De keizerstoel en de schok van 1914

In het beroemde Kviknes Hotel in Balestrand staat nog altijd de historische „keizerstoel” (keiserstolen). In deze houten zetel zat keizer Wilhelm op zaterdag 25 juli 1914, toen per roeiboot een spoedtelegram naar de «Hohenzollern» werd gebracht. Het telegram bevatte het nieuws van het Oostenrijks-Hongaarse ultimatum aan Servië na de moord in Sarajevo.

Met zwaar gemoed gaf de keizer bevel direct op te stomen naar Duitsland. Enkele dagen later brak de Eerste Wereldoorlog uit. Het zorgeloze tijdperk van de keizerlijke zomers in Noorwegen was in één klap voorgoed voorbij.

De ramp van Ålesund in 1904: De keizerlijke noodhulp

De band tussen Wilhelm II en Noorwegen was niet louter een esthetische bevlieging; zij werd diep verankerd in het Noorse collectieve geheugen door een legendarische reddingsoperatie.

In de ijzige nacht van 23 januari 1904 werd Ålesund getroffen door de meest verwoestende stadsbrand uit de Noorse geschiedenis. Aangewakkerd door een zware storm legde het vuur meer dan 850 houten huizen in de as. Midden in de winter stonden ruim 10.000 mensen dakloos in de vrieskou.

Zodra het rampspoedbericht Berlijn bereikte, handelde de keizer direct. Nog voordat andere landen in actie kwamen, stuurde Wilhelm vanuit Kiel vier grote Duitse marine- en passagiersschepen beladen met veldhospitalen, medicijnen, noodwoningen, dekens, levensmiddelen en bouwmateriaal. Duitse matrozen boden onderdak aan honderden slachtoffers aan boord en deelden warme maaltijden uit op de kades.

De keizer doneerde bovendien aanzienlijke persoonlijke bedragen voor de wederopbouw in Jugendstil en schonk gebrandschilderde ramen aan de nieuwe kerk van Ålesund. Uit dankbaarheid plaatste de stad een borstbeeld van de keizer in het stadspark, en een van de hoofdstraten heet tot op heden Keiser Wilhelms gate.

De toeristische explosie in Innlandet: Spoorwegen, sanatoria en berghotels

Terwijl de keizerlijke vloot langs de westkust kruiste, bracht de internationale Noorwegen-gekte een even ingrijpende omwenteling teweeg in de binnenlandse provincies Hedmark en Oppland (het huidige Innlandet).

Duitse natuurromantiek, de natuurfilosofie van Goethe en het verlangen van de Britse elite naar ongerepte wildernis versmolten met het keizerlijke voorbeeld. Noorwegen gold plotseling als het ultieme toonbeeld van zuiverheid, herbronning en oerkracht.

1. De spoorlijn ontsluit de dalen

Tot ver in de 19e eeuw was een tocht door het Gudbrandsdal of het Østerdal een beproeving per open paardenkarretje (karjol) over hobbelige grindwegen.

De opening van de Røros-spoorlijn door het Østerdal in 1877 en de aanleg van de Gudbrandsdal-spoorlijn (naar Tretten in 1894 en Otta in 1896) brachten een ware revolutie teweeg. Welvarende reizigers uit Kristiania (Oslo), Hamburg, Berlijn en Londen konden voortaan comfortabel per stoomtrein in enkele uren het hart van het Noorse bergland bereiken:

• Station Otta werd het knooppunt waar reizigers overstapten op koetsen en vroege toeristenbussen richting Lom, Jotunheimen en Geiranger.
• Rond stations langs de Glomma en de Lågen verrezen moderne herbergen en pensions.

2. De sanatoriumbeweging en bergluchttherapie

Aan het einde van de 19e eeuw ontstond in de Europese geneeskunde het rotsvaste geloof in hooggebergtetherapie (høifjeldskur). Artsen adviseerden de droge, ozonrijke berglucht en de geurige naaldbossen tegen tuberculose, astma, bloedarmoede en de „zenuwzwakte” van het moderne stadsleven.

Innlandet, gezegend met een stabiel landklimaat en uitgestrekte plateaus, werd het centrum van dit gezondheidstoerisme:

• Gausdal Sanatorium (Skeikampen): Geopend op 1 juli 1876 door de pionierende arts Dr. Ingebrigt Christian Holm. Het was Noorwegens allereerste echte hooggebergtesanatorium en legde de basis voor Skeikampen als wintersport- en bergbestemming.
• Tonsåsen Sanatorium (Valdres): Opgericht in 1881, groeide dit uit tot een van de beroemdste herstellingsoorden van Scandinavië, beschut in helende dennenbossen.
• Lillehammer, Mesnali en Gålå: Overal verrezen pensions en herstellingsoorden. Johan Chr. Sørensen zette de eerste pensions op het Gålå-plateau op, terwijl Lillehammer een toevluchtsoord werd voor revalidanten, schrijvers en schilders.

3. Engelse „zalmlords” en Duitse bergwandelaars

Langs de rivieren Glomma, Trysilelva en Lågen streek een bijzonder soort gasten neer: Britse aristocraten — in de volksmond „zalmlords” (lakselorder) genoemd — pachtten visrechten voor decennia, resideerden op monumentale herenboerderijen of lieten riante houten jachthuizen bouwen.

Duitse reizigers trokken daarentegen te voet de hoogvlaktes op. Aangemoedigd door de noordelijke tochten van de keizer wandelden Duitse professoren, ingenieurs en studenten met rugzak en wandelstok over de toendra’s van Rondane en door de massieven van Jotunheimen. Zij overnachtten op traditionele zomerboerderijen (setrer), waar melkmeisjes hen onthaalden op verse room, platbrood en melk, wat de Noorse Toeristenvereniging (DNT) een ongekende groei bezorgde.

4. Van seterhut naar houten grand hotels

In de jaren 1890 en 1900 transformeerde de horeca in Innlandet in sneltreinvaart. Eenvoudige herbergen maakten plaats voor riante houten paleizen in Zwitserse stijl en drakenstijl, getooid met houtsnijwerk, uitgestrekte veranda’s en elegante salons. Iconische hotels zoals Fefor Høyfjellshotell (1891) boden continentale luxe te midden van de ruige Noorse natuur.

De erfenis van het keizertijdperk

Toen in augustus 1914 de kanonnen in Europa bulderden, kwam er abrupt een einde aan het zorgeloze keizerlijke zomertoerisme. De „Hohenzollern” keerde nooit meer terug naar Noorwegen, en het keizerrijk ging in 1918 ten onder.

Ballingschap in Nederland: De houthakker van Doorn

Toen in november 1918 de revolutie door Duitsland raasde, deed Wilhelm II afstand van de troon. Op de ochtend van 10 november stak de man die ooit de op één na grootste vloot ter wereld had aangevoerd, bij Eijsden als particuliere vluchteling de Nederlandse grens over. Het neutrale Nederland verleende hem asiel, en toen de geallieerden zijn uitlevering eisten om hem te berechten voor „een ernstige schending van de internationale moraal” (artikel 227 van het Verdrag van Versailles), weigerde koningin Wilhelmina dit resoluut.

De ex-keizer verbleef eerst op Kasteel Amerongen bij graaf Godard van Aldenburg-Bentinck — een logeerpartij van drie dagen die uitliep op anderhalf jaar. In 1919 kocht hij het landhuis Huis Doorn bij Utrecht, waar hij de rest van zijn leven woonde. Om het in te richten werden zijn bezittingen vanuit de Duitse paleizen in tientallen treinwagons (meestal wordt het getal 59 genoemd) aangevoerd, volgeladen met meubels, schilderijen, zilver en porselein.

In Doorn vond de voormalige opperbevelhebber een onverwachte nieuwe passie: houthakken. Bijna elke ochtend trok Wilhelm het park in om bomen te vellen en te zagen, vaak vergezeld door zijn adjudanten. In de loop der jaren velde hij vele duizenden bomen en werd hij zo vereenzelvigd met zijn bijl dat hij houtspaanders en blokjes signeerde en als souvenir aan bezoekers meegaf. De Doornse bevolking noemde hem met droge humor de houthakker van Doorn.

Nog een paar curieuze weetjes over de keizer:

• De verschrompelde arm: Een moeizame stuitbevalling in 1859 zorgde ervoor dat Wilhelms linkerarm zo’n 15 cm korter was dan de rechter. Zijn hele leven verborg hij die op foto’s door zijn hand op een sabelgevest, een handschoen of in een zak te laten rusten.
• Kleinzoon van koningin Victoria: Wilhelm was het oudste kleinkind van koningin Victoria, die in 1901 in zijn armen stierf in Osborne House. De Britse koning George V was zijn volle neef, net als tsarina Alexandra van Rusland — waardoor de Eerste Wereldoorlog deels een oorlog tussen koninklijke neven en nichten was.
• De beroemde snor: Zijn opgekrulde snor werd elke ochtend in model gebracht door hofkapper François Haby, die snorrenwas verkocht onder de slogan „Es ist erreicht” („Het is bereikt”). De stijl werd een rage in heel Duitsland.
• Geleerde in ballingschap: In Doorn schreef Wilhelm zijn memoires, organiseerde hij geleerde bijeenkomsten over archeologie en cultuurgeschiedenis (de Doorner Arbeitsgemeinschaft) en bleef hij gefascineerd door de opgravingen die hij op Korfoe had gefinancierd, waar hij het paleis Achilleion bezat.
• Tweede huwelijk: Na de dood van keizerin Augusta Victoria in 1921 trouwde hij in 1922 met de verweduwde prinses Hermine Reuss van Greiz.
• Een laatste weigering: Toen Duitse troepen in mei 1940 Nederland bezetten, bood Winston Churchill hem asiel aan in Groot-Brittannië. Wilhelm sloeg het aanbod af en bleef in Doorn.
• Hij keerde nooit terug: Wilhelm overleed op 4 juni 1941 op 82-jarige leeftijd in Huis Doorn. Hij had bepaald dat zijn stoffelijk overschot pas naar Duitsland mocht terugkeren als de monarchie was hersteld. Hij rust nog altijd in een klein mausoleum in het park van Doorn — en Huis Doorn is nu een museum waar de kamers er nog bij staan zoals hij ze achterliet.

De fjorden heeft Wilhelm nooit meer gezien. Toch leeft zijn naam voort in Noorwegen — in de Keiservarden boven Digermulen, in de Keiser Wilhelms gate in Ålesund en in de reusachtige bronzen Fridtjof die over de Sognefjord uitkijkt.

Een blijvende erfenis

Toch hadden die 25 jaar keizerlijke fascinatie het land blijvend getransformeerd:

• Toerisme werd een volwaardige en bloeiende pijler van de Noorse economie;
• Parels als Balestrand, Geiranger en Digermulen kregen een onuitwisbare plaats op de wereldkaart;
• Kust en binnenland werden met elkaar verbonden door een modern spoor- en wegennetwerk;
• En de dalen van het Gudbrandsdal en Østerdal verwierven die trotse traditie van gastvrijheid, berghotels en friluftsliv die het karakter van Innlandet tot op de dag van vandaag kenmerkt.